ЖҮКТЕЛУДЕ

Сөзді еңгізіңіз

Басты ақпарат

МЕМЛЕКЕТТІК МҮДДЕ ЖӘНЕ ДІН

talgy_admin 24.09.2018 167 рет қаралды

Құдияр БІЛӘЛ

 Қазақы болмыс. Бұл қай болмыс?  Шынтуайтына келсек, гәп  — болмыста емес. Болмыс − ол біздің ұлтқа тән жаратылыстық қалпымыз. Бастапқы негізіміз. Қазақы   кейпіміз. Алайда  сол болмыс өзіндік бастапқы мәнін тұтастай сақтап қала алған жоқ. Ол заңды да. Заңды нәрсеге талас жоқ.Уақыт өлшемі, қоғамдық, әлеуметтік, саяси  өзгерістер адам болмысына да әсер ететіндігі күмәнсіз. Жарайды, біз бұларды бір сөзбен «заңды өзгерістер» санатына жатқызайық. Сонда болмыс өзгерісіне  байланысты туындайтын  кінәрәт неде?

Кінәрәт қолдан жасалған өзгерісте. Дұрысы – сол қолдан жасалған «өзгеріске» мойынсұнуда. Соған көндігуде. Сол «өзгерісті» өзіндік «Мен» деп қабылдауда. Ол «Мен» – бүгінгі қазақы болмыс. Енді сауалды төтесінен қояйық. Қазақы болмыс  — қазақтың болмысы ма? Бұл жерде «жоқ» деу де, «иә» деу де кесімді байлам емес. Кесімді байлам болмайтыны, біз, негізінен, ұлтқа тән жаратылыстық қалпымызды қазақы мінезге телиміз. Байыбына барсақ, бұл – тұтас бір ұғымды мәннің бөлшектенуінің басы. Бұл бөлшектену бір күнде қалыптасқан жоқ. Алайда  сол бөлшектену барысында бастапқы таза қазақы болмысқа (әу баста «қазақ» пен «қазақы» бір мәнге ие болатын) қазаққа телінетін келеңсіздіктердің бәрі кірігіп кетті де, «қазақы бала-бала емес» дегенге саятын жаңа ұғымды қалыптастырды. Бұл «жаңа ұғымды» біз жоғарыда айтқан «заңды өзгерістер» «кемелдендірді». Сол «кемелдендіру» нәтижесі бүгінгі сіз бен біз, яғни бүгінгі қазақ. Бір қызығы, осы   «кемелдендіру» нәтижесінде «қазақ» пен «қазақы» ұғымдары қайта тұтасты. Содан барды да тұтастай бір ұлт бастапқы жаратылыстық болмысынан ажырап, Абай атамыз мансұқтайтын «қазаққа» айналып шыға келді. Шындығында бұл «қазақ», ол Қазақ емес. Сондықтан гәп қазақ болуда емес, қай қазақ болуда. Біздің кемшілігіміз, Ахмет Байтұрсынұлы кезінде басталған «қазақ болмау» процесін дұрыс түсінбеуімізде. Оның себебі – «қазақ болмау» процесінің өзі екі бағытта жүрді. Біріншісі – бастапқы текке ұмтылу; екіншісі – өзге ұлт құрамына ену. Жүре келе әлгі «заңды өзгерістер» нәтижесінде бірінші бағыт мүлде ұмыт қалды да, екінші бағыт тіптен белең алып кетті. Ал оларға қайтадан «қазақ» бол деу… Бұл енді қорлық. Сонда олар қайтадан қазақ болмай ма?

 «Болады» деу үшін әуелі сол «болады» сөзіне мән берген жөн. Өкінішке қарай, қазіргі «боладының» анықтамасы – тек қана тіл. Сонда қалай, қазақ тілін білгеннің бәрі қазақ па? Егер әлгі басқа ұлтқа сіңген «қазақ» қазақ тілін өзге шет тілінің бірін меңгергені тәрізді үйреніп шықса қазақ бола ма? Болмайды. Бірақ тіл үйренуі қазақ болуға ұмсынудың басы екендігін жоққа шығармағанымыз ләзім. Алайда әу бастағы қазақы болмысымызбен қайта қауышу үшін бұл аз. Аз болатыны, оларды былай қойғанда, ана тіліне жатық біздің өзіміздің қазақ болып жарытып жатқанымыз шамалы. Егер шынайы қазақ болсақ, Абай атамыз бізден түңілмес еді. Байыбына барсақ, Абай атамыз санамалап берген кінәраттардың бәрінен арылмай тұрып, тіпті онымызды өзімізге мін санамай, сол кінәраттардан арылу үшін өзге ұлыс құрамына кіруге бел байлағандарды «қайтадан біз сияқты бол» деу әбестік емес пе?

Әбестік емес. Бұл әсіре  ұлтшылдық емес, шындық. Себебі, өзге ұлт құрамына саналы түрде енген бөгде ұлт өкілі, қанша жерден әулие болғанымен түбінде жойылады. Өйткені ол жат топырақта тамыр жая алмайды. Қазақ тек қазақтың жерінде ғана өседі, өнеді, өркендейді. Біз әу бастағы болмысымыз өзгеріске түскенімен, өзімізді сақтап қалуымыздың басты себебі – сол топырақтан, жерден кіндігіміздің ажырамағандығынан. Ұғынықтылық үшін мына бір жәйттарды байыптап көрелік.

Мән берсек, қазақ жерінде өсіп — өнген өзге ұлт өкілінің өз ұлысына   қайта сіңуі қиын. Тап осындай  гәп біздің қандастарымызға да тән. Оны шет елден келіп жатқан оралмандардың рең-басынан да аңғару қиын емес. Кімнің қай жақтан келгендігін өздерінен сұрамай — ақ топшылауға болады. Алайда біздің қандастарымыздың бойында бір артықшылық бар.Ол – ұлттық мінездің сақталып қалуы. Өйткені олар әу бастағы қазақ жерінен, өздерінің ата қонысынан тамырын үзген емес. Дегенмен ол жерлерде де жаттану процесі жүріп жатқандығын жоққа шығаруға болмайды. Жер  жаттанған соң… Иә. Адам да жат.

Ал біздер, біздер ғана емес, біздің өз қатарымыздан шеттей бастағандар, байырғы болмысын, ұлттық  рухын қайта табуға пейілді ме? Пейілді. Оны біз жоғарыда айтқан екі бағыттың, екіншіден бірінші – өз тегіне ұмтылу  бағытының алға шығуынан да аңғаруға болады. Біз ол бағытты – «қазақ болмау»  процесі дедік. Себебі оның қай қазақ екендігін жоғарыда айттық білем. Бұлайша бұлталақтатпай-ақ «нағыз қазақ», болмаса, «бастапқы қазақ» деуге де болар еді, бірақ тағы да бөлшектенуден сақтағандықтан «қазақ» атауына шамалы  философиялық мән бергенді жөн көрдік. Себебі бар кілтипан бір тұтас ұлттық ұғымға кезінде жете мән бермей бөлшектеуден бастау алған болатын. Ол – біз сөз басында айтқан «қазақ» пен «қазақы» ұғымдарының мәні. Енді сол негізгі айтпағымызға қайта ойысайық.

Қазақы қасиет – қазақтың қасиеті. Бұл – ұлттық өлшем. Мінез де сол сияқты. Осы тұтас ұғым – біздің рухымыз. Біз сол өршіл рухтан қалай ажырадық? Себебі, қазақ екіге жарылды. Екіге жарылған өзі емес, рухы. Бірі-«қазақта» қалды да, екіншісі-«қазақыға» ауды. «Қазақы» — формалық мәнге ие болмағандықтан, ол өзін сақтап қала алмады. Ал жалаң формаға ғана ие «қазақ» бар қасиетін жоғалтты. Осы жаңа формаға ғана ие «қазаққа» біз жоғарыда айтқан «заңды өзгерістер» жаңа мінезді, құлдық психологияны қалыптастырды. Соны өзім деп білген «қазақ» өзінің жаратылыстық болмысын, яғни әу бастағы қазақы мінезді ажуалай бастады. Оның бүгінгі көрінісін қала қазағының дала қазағын ажуалауынан да аңғаруға болады.  Жүре келе қазақы мінезге телінген келеңсіздіктер жаңа мінезге ие «қазаққа» да тән болғандықтан олар қайтадан тұтасып кетті. Біз – солмыз. Қазақпыз. Ұялмай айттық . Қайтеміз енді. Басқа қазақ жоқ.

Қазақ – ар еді. Нар еді. Ірі еді. Сірі еді. …еді, …еді … еді. Бірақ біз сияқты  емес еді. Оған кім сенеді. Сіз сенесіз бе? Сенсеңіз… Иә. Қазақсыз. Біздің іздегеніміз де сол. Ондай қазақ… Иә. «Жоқ» дегенді де айтушылар баршылық. Оны айтатындар біз жоғарыда айтқан қазаққа жаңа мінезді қалыптастырушылар. Кезінде «Қазақтар өз алдына дербес ел бола алмайды» деген пікірді қалыптастыруға жанталасқандар да солар болатын. Ол арандатушылықтарынан дәнеңе шықпаған соң, олар «Билікті орыс тілділер ұстап тұр» деп те байбалам салудан тайынған жоқ. Өкінішке қарай, мұндай пікірді қолдаушылар да аз емес. Олар санасына мемлекет тізгінін өз ұлтымыздың төл перзенті  ұстауға қабілетті болғанда, өзге «майда  – шүйде» шаруаларды атқаруға  қазақ ұлтының өкілі неліктен қабілетсіз болуы керек деген ой әзірге кірер емес. Бұл да жалған мінезден әлі де толықтай арыла алмай жатқандығымыздың әсері. Алайда үміт басым. Ол үмітті қалыптастырған мемлекетіміздің бүгінгі даму деңгейі. Мемлекетіміздің жетістігі – біздің жетістігіміз. Қазақтың жетістігі. Өкінішке қарай, Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін енді-енді тұтаса бастаған ұлттық болмысқа дінге деген әрқилы көзқарас қайтадан жанамалай келіп әсер ете бастады. Ал, діннің ауқымы кең. Ол – саясат. Ол – дәстүр. Ол – ұлттық болмыс. Ол… Жә, осымен шектелейік. Әрі қарай да жіліктей беруге болар еді, бірақ мақсатымыз ол емес. Дегенмен дінді тілге тиек еткеннен-ақ оның тек сенім-наныммен шектелмейтіндігі мәлім болды. Солай бола тұра, діннің мәні мен қоғамға тигізер әсеріне көзжұмбайлықпен қарап, оған тек сенім-наным құралы ретінде тар шеңберде қарау, оның қуаты мен мүмкіндігін бағаламау – бүгінгі күні қалыпты жайтқа айналды. Дінді мемлекет саясатынан тысқары қалдырған кеңестік идеология ұстанымы әлі күнге өзгере қойған жоқ. Шынтуайтына келгенде, кеңестік дәуір мен қазіргі кезеңді мүлде салыстыруға болмайды. Гәп – тәуелсіз мемлекеттің оқшау саясат ұстану қажеттілігінде ғана емес. Өзгерісте. Түбегейлі, саналық өзгерісте. Сондықтан дінді жекелеген адамдар ғана емес, мемлекеттің қабылдағандығын жоққа шығаруға тырысу, әбестік. Әбестіктен бұрын, тұтастығына нұқсан. Бұл тұрғыда бізге кешегі КСРО үлгі бола алмайды. Себебі, оларда дін болған жоқ. Ал жоқ нәрсенің мемлекет саясатынан тысқары қалатыны – заңдылық. Демек… Иә. Мемлекеттің дінге деген көзқарасын түбегейлі өзгертетін уақыт жетті. Ең бастысы – Қазақстан өзінің ислам діні қағидаттарын ұстанатын мемлекет екендігін әйгілеуі тиіс. Бұл жерде демократия қағидаларының көлденең тартылатындығын жоққа шығаруға болмайды. Байыбына барсақ, діннің мемлекеттен оқшауланатын жері де осы ара.

Дін мемлекет саясатының құрамдас бір бөлігіне айналу үшін, ол жалаң қасаңдықтан арылып, ұлттық мүддемен үндесуі қажет. Бір сөзбен айтқанда, жанды организмге айналуы тиіс. Жансыз нәрсе жандыны жетегіне ертпек түгілі, ол оған үлгі де бола алмайды. Ұғынықтылық үшін «жанды» мен «жансыз» мәнін байыптай кетелік. Дінде жан бар. Оның формалық көрінісі – адам. Адамның діни ғибадаттарды орындауы – оның «тірі» екендігін айғақтайды. Мемлекет те сол тәрізді. Мемлекеттік тұрғыда атқарылып жатқан мың сан шара – мемлекет өміршеңдігінің айғағы. Ол шаралардың қай-қайсысында да нәтиже бар. Демек, тірі. Ал дінге бұл қағида жүрмейді. Себебі… Дұрыс. Мемлекет діннен тысқары. Тысқары болатыны, жоғарыда айтқанымыздай, біреуі жоқ. Жоқ нәрсені бар деп саясат жүргізу, «жанды», «тірі» деген ұғымды былай қойғанда, жай ғана ауа қармау болып шығады. Мемлекеттік тұрғыда өткізіліп жатқан іс-шаралардың бізден тыс, бөгде жерде өтіп жатқандай әсер қалдыруының бір себебі сол.

Рас, Құрбан айт – мемлекеттік маңызы бар мерекелердің бірі. Бірақ бұл тұрғыда да мемлекет пен ұлт үндесе қойған жоқ. Себебі… Оны жоғарыда айттық. Бұл – мемлекет тұтастығына нұқсан. Мемлекеттік тұрғыда жүргізіліп жатқан діни іс-шаралардың мемлекет пен ұлтты тұтастырудың орнына кері әсер беруінің басты себебі – мемлекеттің дінді саяси құрал ретінде толық мәнінде қабылдамауында.

Бұл жерде қазіргі «қабылдаудың» атеист адамның иман болып тағайындалғанындай әсер қалдыратындығына мән берген жөн. Сондықтан іс нәтижелі болуы үшін мемлекеттің діни саясатының, жалпы мемлекеттік діни идеологияның қай дінге басымдық беретіндігін, дұрысы – қай дінді мойындайтындығын жалпы жұртшылықтың біле жүргені теріс болмас еді. Бұл тұрғыда әзірге тек Елбасымыз ғана үлгі көрсетуде. Шынтуайтына келсек, ұлттың дінге деген көзқарасын мемлекетпен байланыстырып тұрған тек Президенттің ислам дініне деген ұстанымы. Осы үрдіс өзгелерге де өнеге болса, мемлекеттің діни бағытта жүргізіп отырған саясаты анағұрлым нәтижелі болар еді. Жалпы, билік тізгінін ұстағандардың қай дінді мойындайтындығын айғақтайтын уақыт жетті. Түптеп келгенде ол – мемлекеттің діни ұстанымының көрінісі. Ал оны байыптамай тұрып, дінді бақылауда ұстаймын деу, бекершілік. Дұрысы — күл болмаса бүл болсын дегенге саяды. Оған жол бермейміз десек, дінге шындап бет бұрған жөн.

Жарайды. Мынандай жағдайға да ой жіберіп көрелік. Сонымен, дін тек сенім-наным құралы. Дінді ұстай ма, ұстамай ма, мойындай ма, мойындамай ма, ол — әр адамның өзіндік құқы. Шынтуайтына келгенде, бұл – жеке адамның емес, қазіргі мемлекеттің ұстанымы. Мақұл. Әзірге біз оны жеке адамның ұстанымы деп қарастырып көрелік. Сонымен біз, егер конституциялық құқығымызды пайдалансақ – дінсізбіз. Дұрысы – еріктіміз. Бірақ адам табиғаты ұдайы ерікті болып қалуға дәрменсіз. Оның қалай да бір дінге мойынсұнатындығы күмәнсіз. Оған әзірге тосқауыл болып тұрған кешегі кеңестік идеологияның санаға сіңген жаңғырықты әсері ғана. Күн өткен сайын ол «қуат» әлсірей түседі. Оның үстіне оған дем беруші идеологияның да күні өткен. Оны уағыздаушы коммунистер, шайтан болып кетпесе, ертең өледі. Сонымен, Аллаһу акбар. Айтпақшы, мемлекет те ол идеологияны терістей қойған жоқ. Жарайды. Еш дінді мойындамайтындар тағы да бірнеше жыл өмір сүрді делік. Әрине, мемлекеттің қолдауымен. Сонда қалай, осылай кете бере ме? Жоқ. Ол мүмкін емес. Оған адамзаттың даму тарихы куә. Адам адам болғалы діннен тысқары өмір сүрмеген. Гәп – қай дінді ұстануда емес. Басы ашық жайт – адам баласы бір дінге мойынсұнбайынша өмір сүре алмайды. Осы жерде кілтипан бар.

Біз ата-бабаларымызды қай жерден бастап қайырғанымыз жөн. Ғұндарға барамыз ба, жоқ әлде сақтардан қайтамыз ба? Болмаса… Қайсысын атасақ та олардың ислам дінін ұстанбағандығы кәдік. Дегенмен олардың біздің арғы тегіміз екендігі күмәнсіз. Неге екенін қайдам, кейінгі кезде кейбіреулерді олардың қай дінді ұстанғандығы қатты мазалай бастағандығы аңғарылады. Ол мазаланушылар әлгі ата-бабаларымыз аруағына бағыштап құран оқудың қисынсыздығын көлденең тартып, дұрысы солар ұстанған дінді қайта қабылдаған жөн-ау деген ой ұштығын ортаға салып келеді. Біз ол ойға жете мән бермегендей кейіп аңғартып отырмыз. Болмаса, олар, дұрысы – тәңіршілдер қазір әжептеуір белең алып қалды. Дені – зиялылар. Иә. Кешегі коммунистер. Ол ойдан шіли секем алмай отырғандығымыз да сондықтан. Оларға әу бастан аты бар да заты жоқ, тек мына бос қалған кеңістік орнын толтыруға жарайтын идеология болса жетіп жатыр.

Жарайды. Олардың да айтқанына бас шұлғып көрелік. Тағы да кілтипан. Сонда қалай, мың жылдан бері ислам дінін ұстанған ата-бабаларымызды ұмыт қалдырамыз ба? Әлде оларды тікесінен тік отырғызып қайта жерлеп шығамыз ба? Мақұл. Олар солай қала берсін. Мына тәңіршілдерді қалай жерлейміз? Қай дәстүрді ұстанамыз? Көмеміз бе, жоқ әлде өртейміз бе? Сауал көп.

Бұл – қыжыртпа әңгіме. Құдайшылығына келсек, тәңіршілдер ойын қуаттай қояйын деп отырған қазақ жоқ. Бірақ ол ойдың да тұтастығымызға нұқсан келтіретіндігін жоққа шығаруға болмайды. Ақыры айтқан соң тәңіршілдерге қарата айтылатын жауапты да нақтылай кетелік.

Тәңір – байырғы және қазаққа тән атау. Біз сол өзімізге тән атауды ислам діні арқылы, жарайды, арабтар арқылы-ақ дейікші, санаға сіңген Аллаға телідік. Тап осы сияқты парсылар да өздеріне тән Құдай атауын ислам діні арқылы санаға сіңген Аллаға теліді. Арабтар да солай. Оған көнбегендер өз діндерін, яғни өз құдайларын сақтап қалды. Тәңіризмнің көп құдайшылыққа бастайтын ішкі құрылымын тарқатып айтпай-ақ, негізгі аргумент ретінде көлденең тартылатын осы жағдаятқа-ақ мән беріп көрелікші. Қазақтың тәңірі қай тәңір? Оны Алладан басқа тәңір деп білсек, сонда біздің жаратушы иені әу бастан жалғыз деп білгеніміз жалған болып шықпай ма? Ал Тәңір мен Алланы қазір мойындап жүргеніміздей, бір ғана жаратушы деп танысақ, біздің Алланы арабтардан бұрын білгендігіміз мансұқтала ма? Байыбына барсақ, бар-жоғы белгісіз өзге күмәнді діндерді былай қойғанда, Алланы ислам діні келместен бұрын таныған христиандар мен иаһудилерге де ислам дінін мойындау қажеттілігі  Құран кәрімде міндеттелген. Бұрынғының кейінгімен толықтырылуы және оның мойындалуы – Құран кәрімде нұрға нұр қосылғандай әспеттеледі. Сондықтан қазаққа қосылған нұрды артық көрудің қажеті жоқ. Тағы да кілтипан.

Шынтуайтына келгенде, бұл – кілтипан емес. Алайда бұл сауал да талайды мазалап жүргендіктен тарқата кетелік. Мақұл. Тәңір – қазақтыкі. Құдай – парсыныкі. Алла – арабтыкі. Алайда ақиқат – жалғыз. Ол – бір ғана Жаратушы иенің бар екендігі. Демек, жалғыздың аты да жалғыз. Ол… Оу, сонда Алланың 99 аты қайда қалады? Ол 99-ды атасақ, Алланың жалғыз екендігіне шүбә келтіргендей болмаймыз ба?

Бір нәрсе айқын. Біз өз істеген жақсылықтарымызбен де, жамандықтарымыз-бен де Аллаға қылаудай әсер ете алмаймыз. Алла оған мұқтаж емес. Оның үстіне «Қалай атасаңдар да ең көркем есім Аллаға тән» деген аят бар. Демек, Аллалық ұғымды бір ғана атау айшықтай алмайды. Бұл жерде Алланың өзіне тән сипаттары мен қасиеттеріне де мән берген жөн. Алланың бар болуы, бар болуының басы, не соңы болмау, көру, есту сияқты өзіне тән сегіз сипаты ислам дінінде айқындалған.

Жарайды. Бұл айтқандарымызды ислам дінін дәріптеуге жатқызалық. Бірақ дінсіз жүре берудің де соңы құрдым екендігін жоғарыда айттық. Тәңіризмді де тәркі еттік. Ендеше… Әлде қаптап жүрген секталарға кіре салған жөн бе? Сонда… Иә. Әлемдік және дәстүрлі діндердің келесі съезін өткізуге сырттан адам шақырып әуре болмаймыз. Жә, бұл да қыжыртпа сөз. Алайда шындыққа айналуы әп-сәтте. Сондықтан бұл жағдаятты да таразылай кеткен жөн тәрізді.

Секта – мойындалған дін емес. Ағым. Ондай ағымдар әлемдік діндерде де, дәстүрлі діндерде де баршылық. Ислам дінінде де аз емес. Гәп – сол ағымдарды ұстанып жүрген адамдарда емес, соны өмірге әкелген идеологтарда. Ол идеологтардың өзі белгілі бір мүдделі топқа қызмет етеді. Ал мүдделі топ – мемлекетке. Әрине, ол біздің мемлекет емес. Бұл – мәселенің саяси жағы. Ал салдары… Дұрыс. Бөлшектену. Діни бөлшектенудің залалды зардабы болатындығын күнделікті көріп жүрміз. Алайда Таяу Шығыс, Ирактағы, Сириядағы жағдай секталық ағымдар күш алған кездегі туындар зардаптың қолына су құюға да жарамайды. Оның залалы… Құдай бетін аулақ қылсын. Дегенмен ол пәлекеттің де нышандық белгілері бізде көрініс таба бастағандығын жоққа шығаруға болмайды. Әртүрлі дінді ұстанған бір отбасындағы қайтыс болған адамды қандай діни ғұрыппен жерлеу қажет деген мәселенің күн тәртібіне қойыла бастауы да үйреншікті жайтқа айнала бастады. Діни ұстанымына үйлеспегендіктен жақынының жаназасына бармау, не болмаса сүйек шыққан үйден көңіл айтып келген адамдарға нәр татқызбау – дағдылы үрдіске айналуда. Демек, дін біз ойлағандай тек сенім-наным құралы ғана емес. Ол мемлекет ұдайы бақылауында ұстайтын маңызды мәселе. Сондықтан Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасын әлеуетті құзырлы органға айналдыру қажет. Ондай қадам мемлекеттің де діни ұстанымын айқындайды. Сонда ғана өзге мемлекеттер қазақты мұсылман деп таниды.

***

Жоғарыда да айттық, тағы да қайталайық. Адам  баласы ешқандай дінге мойынсұнбаса да өмір сүре алады. Ол үшін арғы тарихты қаузаймай-ақ, кешегі КСРО-ны қаперге алсақ та жарайды. Рас, өмірі келте болды. Осы жерде, орайын келтіріп, «КСРО-ның түбіне жеткен – дінсіздігі», – деп те байлам жасауға болар еді, бірақ негізгі себеп ретінде көбіне өзге жайттар көлденең  тартыла-тындықтан, әзірге үнсіз қалғанды жөн көрдік. Жарайды. КСРО-ның күйреуі… Оны білеміз. Айтпағымыз ол емес. Сонымен адамның дінсіз де өмір сүре алатындығын әйгіледік. Соған орай, «Адам баласы Аллаға неліктен мұқтаж?» – деген заңды сауал туындайды. Дұрысы – мұқтаж ба? Егер адам баласы Аллаға шын мұқтаж екенін білсе, дінді де мойындар еді. Демек… Иә. Бар гәп – адам баласының Алла қамқорлығын сезіне алмауында. Дұрысы, сезіне алмауында емес, соны мойындамауында. Алланы емес, соның қамқорлығын. Әзірге қамқорлығын дейік. Алла қамқорлығын сезінген адам, Алланы да мойындайды. Бір дінге мойынсұнады. Ғибадат одан кейін барып жасалады. Ондай ғибадатта қайыр бар. «Қайыр» сөзінің мағынасы терең болғандықтан, әзірге «жан рахаты бар» деген жөн тәрізді. Себебі, Алла өзіне мойынсұнбағандарға да қайырлы. Алайда ол қайырдың өлшеулі шегі бар.

Сонымен, Алла – әділетті. Алла – шексіз қамқор иесі. Бір сөзбен айтқанда, мына әлем Алланың адам баласына деген қамқорлығының арқасында тұр. Солай ма? Солай. Бұл – иман. «Солай-ау» десек, бұл – күмән. Күмән – иманды ұйытпайды. Сондықтан олар діндарлығы мен  жасаған ғибадаттары өзгені баурай алмайды. Баурағанды былай қойғанда, оларға бейшаралық, жолы болмағандық, надандық тән сияқты әсер қалдырады. Осы кінәрәт, өкінішке қарай, жеке адамдарға емес, дінге телініп жүр. Көпшіліктің, әсіресе зиялы қауымның дінге  бет бұра алмай жатқандығының бір себебі сол. Ол – заңды да. Алланы танымаған, мың жерден ғибадат жасаса да, өзінің ұдайы Алла қамқорлығында екенін сезінбеген, сұраған нәрсесінің бәрін Алла ұдайы беріп келе жатқанын білмеген адамның соған өзгені иландырамын деуі, бекершілік. Ал иманды адам… Өкінішке қарай, ондай адам мүлдем аз. Дінге бет бұра алмай жатқандығымыздың тағы бір себебі осы.

Мешіт – Алланың үйі. Сондықтан онда Алланың нұры болуы – заңдылық. Ал оны сезіну, не сезінбеу – бөлек әңгіме. Мешіттің мәні – адам емес, иман. Мешіттің қадірі иманмен емес, адаммен өлшенгендіктен кетеді. Иман – лә илаһа илалла! Ілгері дәуірден келе жатқан мынандай бір бесік жыры бар:

Лә иллаһа илалла!

Илаллада пайда бар.

Білмеген құлға не айла бар.

Жатар жерің қараңғы,

Шамшырағың сайлап ал.

Осы бесік жырында айтылғандай, иман – қараңғы көрді жарық етер болса, ол иманның мешітті нұрға көмкеруі күмәнсіз емес пе? Оның үстіне … Иә. Онсыз да нұрлы. Бірақ олай емес. Бос кеңістік. Қаңыраған үй. Жарты сағаттық жұма намазына барғандардың өзі соңына дейін шыдас бермей, есікке қарай лап қойып жатады. Олар… Иә. Біздің мақтаныштарымыз. Имандыларымыз. Жарайды. Оған да құдайға шүкір. Бірақ… Иә. «Құдай тілегімді бермеді»,- деп осы жасаған ғибадаттарымызды да міндет қылатынымыз бар-ау… Оны қойшы. Әлгі жер, иә, мешіт, шынымен Алланың үйі болса, онда біз неге ол жерде байыз тауып отыра алмадық? Дұрысы – жанымыз неге ләззаттанбады? Кінәлі кім? Жауап айқын. Дұрыс. Бәріне кінәлі мешіт. Мешіт емес, сондағы молдалар.

Шынымен солай ма? Солай десек, өзіміздің иманымыздың кәміл екенін айғақтаймыз ба? Рас, мешітті күстаналайтындар аз емес. Олар кімдер? Егер адам дінге бет бұруға ниет етсе, онда шайтанның да бар екенін жоққа шығара алмайды. Тілімізде «шайтан араласты» деген тіркес бар. Сонымен шайтан адаманың қай кездегі іс-әрекетіне араласуы мүмкін? Дұрыс. Адамдық іс-әрекеттеріне. Шайтан шайтандық іс-әрекетке араласпайды. Өйткені… Иә. Оны жүзеге асырушының өзі де – сол. Бізді мешіттен жетелеп алып кеткен де – сол. Өз іс-әрекетімізді көзімізге әдемі көрсеткен де – сол. Содан да мешітке иман жолымен барып, шайтан жолымен шыққандығымызды аңғарған да жоқпыз. Әп-сәтте мешітті, оның имамдарын ғайбаттайтын шайтанның сарбазына айналып шыға келдік. Бірақ ол іс-әрекетімізді шайтан көзімізге әдемі көрсеткендіктен, өзімізді таза исламды жақтаушылар санатына жатқыздық. Және бізді бұл жолдан айныту мүмкін де емес. Тек… Иә. Алла жар болсын.

Енді негізгі айтпағымызға ойысайық. Ол – иман. Иманды адам өзінің ұдайы Алла қамқорлығында екенін біледі. Ғибадатты да білген соң жасайды. Рас, білмегендер де жасайды. Енді екеуінің айырмашылығын байыптап көрелік. Мәселен, бір пенде Алладан тілек тіледі делік. Тілек болғанда… Жарайды. «Қартайғанда көрген жалғыз балам еді, осы баламның жамандығын көрсетпе»,- деді делік. Алла тілегін қабыл етті. Өйткені ол барлық тілекті қабыл етуші ғой. Әлгі бейбақтың тілегі қабыл болып, жалғыз баласы өліп қалды. Иә, біз қателескен жоқпыз. Қайталайық. Тілегі қабыл болды. Сол сияқты сіз де Алладан тілек тілейсіз. Тілек болғанда…  Иә. Мол байлық тіледіңіз. Сіздің де тілегіңіз қабыл болды. Қабыл болғанда, Алла сізге дәнеңе де берген жоқ. Бұрын кедей едіңіз, әлі де кедейсіз. Бірақ сіз үмітіңізді үзген жоқсыз. Ғибадатыңызды жасай бердіңіз. Біздің уағызымызша Алла сіздің тілегіңізді сұраған сайын берумен келеді. Дұрысы – байлықтан әлі хабар жоқ. Сіз шарт кеттіңіз. Шайтан араласты деудің реті жоқ. Бәрі – айқын. Ғибадаттан еш қайыр болмады. Солай ма? Солай дейін десек, әлгі біз иманы кәміл деп тапқан адам ғибадатын әлі жасаумен келеді. Тіпті жалғыз баласы өліп қалса да Құдайдан үмітін үзбейді. Сонда қалай, ол адам емес пе? Оны мұқалта алмаған қандай күш? Иман ба? Ұдайы қуат беріп отыратын қайыры жоқ ол қандай иман? Осы жерден сәл шегініс жасайық.

 Сіз бен біз пендеміз. Пенде болғаннан кейін де Аллаға ғибадат жасап, тілек тілейміз. Бірақ сол сұраған нәрсеміздің өзімізге қаншалықты қайыр әкелетінін білеміз бе? Білмейміз. Рас, топшылаймыз. Өзімізше болжам жасаймыз. Иә, болжам жасаймыз. Алайда оның қалай болатындығын бір Алла біледі. Ендеше, біздің сол білмеген нәрсемізді біліп, бізге қайыр жасаған Алладан бас тартуға бола ма? Алла біздің сұрағанымызды сол сұраған қалпында бере берсе, біз алдағы өміріміздің жарқын болатындығына сенімдіміз бе? Мақұл. Сенімді-ақ болайық. Бірақ олай болмайтындығын Алла біліп тұрған жоқ па? Білгеннен кейін де… Жә, мұндай уағызға біз түгілі пайғамбарлар да бас шұлғи қоймаған. Құранда мынандай бір хикаяат бар.

Бірде Мұса пайғамбар Алла әмірімен Қызырға (ғ.с) жолығады. Қысқаша қайырып айтқанда, Қызыр (ғ.с). кедей балықшылардың қайығын тесіп, жарамсыз етіп тастайды. Ол аздай, бір қария адамның жалғыз баласын өлтіреді. Тағы бір жетім балаларға зәбір көрсетеді. Қызырдың (ғ.с) осы іс-әрекеттеріне Мұса пайғамбар шыдас бермей, мұның бәрін қайырсыз іс санатына жатқызады.

Енді байыптап көрелік. Шынымен солай ма? Балықшылар ертеңгі күні мол олжаға кенелуін Алладан тіледі делік. Алла тілектерін беріп, Қызыр (ғ.с) арқылы қайықтарын тестіріп тастады. Оны қойшы, ана балаға обал емес пе? Сонда қалай, Алла сол баланың әкесінің де тілегін берген бола ма?

Тап солай. Тап солай екендігін Қызыр (ғ.с) Мұса пайғамбарға былайша түсіндіреді: «Егер балықшылар балық аулауға шығар болса, әділетсіз патша әскеріне тап болып, қайықтарынан айрылар еді. Сол сияқты әлгі баланың әке-шешесі иманды адамдар болатын. Ана бала оларды діннен шығаратын еді. Алла оларға басқа иманды бала береді. Мен мұның бәрін Алла әмірімен жасадым», – дейді де қош айтысып, Мұсаны жөніне қалдырады.

Тағы бір тәмсіл. Мұса пайғамбар Аллаға ғибадат жасау мақсатында Тур тауына бара жатқан жолында бір кедейге жолығады. Әлгі кедей Мұсаға: «Оу, пайғамбар! Егер пайғамбар екенің рас болса, маған шапағатыңды тигіз. Мен өмірімде қарным тойып тамақ ішкен адам емеспін. Құдайыңнан сұра. Маған байлық берсін»,- дейді. Мұсаға әлгі бейбақтың өмір бойы асқа жарымағаны әділетсіздік болып көрінеді де, Аллаға дұға жасап, әлгіге байлық тілейді. Содан Тур тауында 40 күн мінәжәт жасап, қайтып келе жатқан кезінде жасауылдардың баяғы кедейді кісендеп алып бара жатқанын көреді. Бақса, Алла мұның тілеуін беріп, әлгі кедей байыған екен. Алайда байлықты көтере алмай, шектен шығып, адам өлтіруге дейін барыпты. Мән-жайға қаныққан Мұса өзі білмейтін іске араласқаны үшін Аллаға жалбарынып, кешірім сұраған екен.

Осы тұрғыда айтылған мына бір тәмсілді де келтіре кетейік. Бірде пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с) бір топ сахабаларымен мешітке келе жатқан бетінде бір мүсәпір алдын кес-кестеп сәлем береді. Пайғамбар оның сәлемін алмай, қасынан өтіп кетеді. Қапа болғандықтан шөп сындырып, жер шұқылап отырып қалған әлгі мүсәпір, мешіттен қайтып келе жатқан Пайғамбарымыздың алдынан тағы да шығып, сәлем береді. Пайғамбарымыз оның сәлемін алады. Әлгі бейбақ өзінің және әйелі мен қызының өмір бойы асқа жарымағанын айтып, Пайғамбардан дұға жасауын сұрайды. Пайғамбарымыз дұға жасауға ниеттенгенде Жебірейіл (ғ.с) келіп: «Оның өзіне лайықты ризығы жерге шашылған»,- дейді. Пайғамбарымыз сонда да болса оны бос қайырғаным жарамас деген оймен оған: «Өзеннің жағасындағы жалғыз ағаштың қасына барып, суға түсіңдер. Сүңгіген кезде тілектеріңді айтсаңдар, судан шыққанша үшеуіңнің де бір-бір тілектерің қабыл болады»,- дейді. Кедей жөніне кетеді. Сахабалар Пайғамбарымыздан әлгі бейбақтың әуелгі берген сәлемін неліктен алмағаныдығын сұрайды. Сонда Пайғамбарымыз: «Ол өмірінде шөп басын сындырмаған жалқау. Сәлемін сондықтан алмадым. Ал мешіттен шыққанда байқасам, шөптің басын сындырып отыр екен»,- дейді.

Қош, сонымен не керек, әлгі мүсәпір әйелі мен қызын ертіп, діттеген жерге де жетеді. Суға бірінші әйелі түседі. Ол: «Бай біреуге әйел болайын», – деп тілек тілейді. Айтқанынша, өзен жағасынан өтіп бара жатқан бір бай ат артына мінгестіріп алады. Әйелі күйеуінің: «Қазір мен де бай болам ғой»,- дегеніне құлақ аспайды. Ашуға булыққан кедей суға қойып кетеді де «Әйелім шошқа болсын»,- деп тілек тілейді. Ә дегенше-ақ әйелі шошқаға айналады. Шошынған жолаушы оны аттан аунатып түсіріп, өз жөнімен кетеді. Шешесінің сорлап қалғанын көрген қызы суға түсіп, оны қайтадан адам қалпына келтіреді. Сонымен тәмәм. Баяғы таз қалыптарына қайта түседі.

Ал не ұқтық? Мақұл, ертегі-ақ болсын. Демек, өтірік. Өтірік болған соң осыған дейін айтқандарымыздың бәрі бекер. Солай ма? Дегенмен тағы бір таразылап көрсек. Таразылағанда, «Әр адамның өзіне лайық ризық-несібесі бар» дегенге келіскен жөн тәрізді. Себебі, «Түнде аш жолбарысша жортқандарыңмен, Алланың бергенінен артық бір нәрсеге де қол жеткізе алмайсыңдар» дегенге саятын хадис бар. Жалпы, қай дәуірде де байларға қарағанда кедейлер басым болған. Бай мен кедейдің теңесетін жері – шүкіршілік. Тәуба. Нысап. Құдайдың бергеніне шүкіршілік еткен, тойса – тәубасын айтқан, нысап сайын берекеге кенелген адам – нағыз бай. Бұлар жоқ жерде кедей – бай болуды, бай – құдай болуды тілеуін қоймайды. Бар тілектің қабыл болмауы сондықтан. Дұрысы – қабыл болуы.

Айтпағымызды бала кезден санаға сіңген мына бір өлең жолдарымен түйіндейік.

Дүние бір қисық жол бұраңдаған,

Бақ тайса, ерге дәулет құралмаған.

Күніне тоқсан түрлі көрсең бәле,

Сонда да күдер үзбе бір Алладан.

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды поштаңыз жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз*